Trong tâm thức của đồng bào các dân tộc xã Kép, tỉnh Bắc Ninh (xã Hương Sơn, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang trước đây). Lễ hội Mở Cửa Rừng đã có từ lâu đời và được tổ chức hàng năm vào tháng Giêng - dịp đầu xuân. Ngày nay, nghi lễ này vẫn được đồng bào các dân tộc thôn Việt Hương duy trì tổ chức hàng năm. Đây cũng là ngày Hội lệ truyền thống của địa phương nên thu hút đông đảo du khách gần xa tham gia.
Ảnh tư liệu
Ngược theo chiều dài lịch sử, xã Kép khi xưa là một vùng rừng núi rộng lớn, là cửa rừng quan trọng để đi lên phía Bắc. Theo đường thiên lý Đông quan, đây là mảnh đất phên dậu của Tổ quốc, vùng cửa ngõ quan trọng giao thông với phương Bắc. Mảnh đất Kép đã chứng kiến bao chiến công hiển hách của đồng bào các dân tộc. Tiêu biểu là trận chiến trước viện binh nhà Minh ở thành Cần Trạm năm 1427. Chiến thắng Cần Trạm, cùng với chiến thắng Chi Lăng, Hố Cát, Xương Giang đã góp phần quyết định kết thúc cuộc kháng chiến 20 năm chống quân Minh xâm lược của nhân dân ta.
Khi giang sơn thu về một mối, vua Lê lên ngôi đã mở hội mừng công, ghi nhận vai trò của các vị tướng; hình thành nét văn hóa tín ngưỡng trong nhân dân địa phương, nhất là đồng bào các dân tộc thiểu số về việc thờ các vị thần linh nơi cửa rừng. Ngày nay đền Càn, nghè Trận, thành Cần Trạm là những minh chứng rõ nét cho một giai đoạn lịch sử hào hùng.
Lễ hội mở cửa rừng lấy không gian địa điểm tại đền Cổ Ngựa và đền Chúa Then thuộc thôn Việt Hương, xã Kép (Bắc Ninh) để tổ chức. Lễ hội mang đậm nét văn hóa tâm linh truyền thống của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái thuộc xã Kép, với phong tục thờ cúng Chúa Then. Đây là tín ngưỡng gắn với tục thờ Mẹ rừng, bà Mẹ xứ sở hay vị Nữ Thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Đó là Thánh Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Nhạc phủ) đã có công ban phát sản vật và chở che cho nhân dân từ bao đời nay.
Theo lưu truyền, đền Chúa Then thờ một vị nữ thần là Bà Then Tiên Vương Thị Chân Nhân. Tín ngưỡng thờ chúa Then là tín ngưỡng bản địa thờ thần trên rừng núi. Đối với dân tộc Nùng, thờ chúa Then cũng giống tín ngưỡng thờ các vị chúa Sơn Lâm, Sơn Trang, nhiều dòng họ thờ gọi là Then tổ. Chúa Bà được thờ ở đền Chúa Then này là Then Tiên, Ngài đã vượt ra phạm vi một dòng họ, một vùng mà hiển hóa khắp mọi nơi, được nhiều người biết tới và thờ phụng.
Được biết, đền Chúa Then có lịch sử lâu đời, tọa lạc trên khu đất rộng khoảng 1,1 ha lấy núi Hương Sơn làm chỗ dựa, ngoảnh ra thượng nguồn sông Thương quanh năm xanh mát. Đền được xây dựng theo lối kiến trúc cổ truyền của người Việt, với nhiều khu nhà thờ khác nhau. Điểm đặc sắc ở đây là sự kết tụ những tinh hoa trong kiến trúc mỹ thuật cổ truyền của cả người miền xuôi và văn hóa của đồng bào các dân tộc miền núi. Đền Chúa Then cũng là nơi phối thờ Chúa Then cùng với các chúa Sơn Trang trong hệ thống thờ các nữ thần rừng núi thuộc tín ngưỡng hầu đồng, góp phần làm tăng thêm sự giao thoa của văn hóa tín ngưỡng.
Lễ hội mở cửa rừng là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng truyền thống của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái thuộc xã Kép. Theo đó, thực hiện nghi lễ mở cửa rừng, ban đầu, nhà đền Chúa Then thực hiện làm lễ cúng thần rừng tại đền Chúa Then, sau đó đọc văn tế xin phép mở cửa rừng, xin keo tức là tung đôi keo bằng gỗ nhà đền giống như xin đài âm dương và đẩy mở cửa cung Đại Bái đền Chúa Then. Tiếp đến là tế rượu và dâng lễ vật lên các vị thần, nhà đền chuẩn bị sẵn lộc để trao - nhận lộc rừng cho du khách thập phương. Tại ngôi đền Chúa Then, người dân cùng nhà đền làm lễ khai xuân, dâng mâm lễ, sản vật cúng và đặc biệt là nghi lễ mở cửa rừng. Các nghi lễ cúng thần rừng tại đền Chúa Then là một hình thái sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng đặc biệt với tổng hòa các yếu tố văn hóa và nhiều loại hình nghệ thuật độc đáo. Nghi lễ này không chỉ để tạ ơn thần rừng đã mang nguồn nước, sản vật cho nhân dân mà còn có ý nghĩa giáo dục ý thức bảo vệ rừng.
Năm nay, Lễ hội Mở Cửa Rừng xã Kép được tổ chức quy mô liên vùng, do UBND xã Kép tổ chức. Lễ hội được tổ chức tại Đình Rừng Sấu, Đền Cô bé, Đền Cổ Ngựa, Đền Chúa Then, thôn Việt Hương, thôn Chí Mừu (xã Kép) từ ngày 26/02/2026 đến ngày 28/02/2026 (ngày 10 - 12 tháng Giêng năm Bính Ngọ). Lễ khai mạc tổ chức vào sáng ngày 27/02/2026 (Ngày 11 tháng Giêng năm Bính Ngọ).
Nội dung lễ hội gồm: Rước Bằng di tích lịch sử cấp tỉnh; Dâng hương, dâng lễ (Cúng cáo yết) tại Đình Rừng Sấu, Đền Cô bé, Đền Cổ Ngựa, Đền Chúa Then và tổ chức Đêm hội hát Then; Rước Bà chúa Thượng Ngàn, Thành hoàng bản thổ, các lễ vật cúng thần rừng từ đền Cổ Ngựa về đền Chúa Then để làm lễ Mở Cửa rừng; Giao lưu văn hóa, văn nghệ giữa 08 câu lạc bộ hát Then trên địa bàn xã; Tổ chức các giải thể thao và trò chơi dân gian...
Lễ hội mở cửa rừng vừa là dịp để đồng bào các dân tộc muôn nơi hội tụ về gặp gỡ, giao lưu, vừa để cầu mong cho một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, thể hiện ước nguyện, khát vọng về cuộc sống ấm no, sung túc về vật chất, tinh thần cũng như sự tuần hoàn của quy luật để vạn vật sinh sôi, nảy nở. Đồng thời, lễ hội cũng nhằm phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể để tuyên truyền, quảng bá về vùng đất, con người xã Kép, truyền cho thế hệ trẻ tình yêu quê hương, đất nước và lòng tự hào dân tộc. Đây cũng là dịp để giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh công lao các bậc tiền nhân, nhân vật lịch sử, những người có nhiều đóng góp trong quá trình hình thành, phát triển đất nước; đồng thời quảng bá hình ảnh vùng đất và con người xã Kép, nhằm phát huy tiềm năng du lịch, góp phần xây dựng quê hương xã Kép nói riêng, tỉnh Bắc Ninh nói chung ngày càng giàu, mạnh và phát triển.
Lễ hội năm nay, mảnh đất con người nơi đây càng tự hào hơn, rạng rỡ hơn khi Đền Chúa Then đã được UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2025. Lễ hội hứa hẹn sẽ trở thành điểm nhấn văn hóa độc đáo, đáp ứng nhu cầu thụ hưởng văn hóa tinh thần của Nhân dân.
Dương Uyên (TH)
